Avtomatlaşdırma iş yerlərini sadəcə aradan qaldırmır, onların tərkibini dəyişir
Avtomatlaşdırmanın istehsalatda məşğulluğa təsiri robotların sadəcə insanları əvəz etməsi barədə yayılmış təsəvvürdən daha mürəkkəbdir. Praktikada avtomatlaşdırma fabrik sahəsində görülən işlərin növünü dəyişir.
Ənənəvi istehsalatda təkrarlanan yığım, yoxlama, qablaşdırma, materialların daşınması və dəzgahların idarə olunması işlərini əsasən operatorlar yerinə yetirirdi. Müasir müəssisələr bu işləri görmək üçün getdikcə daha çox robotlardan, proqramlaşdırıla bilən məntiqi kontrollerlərə əsaslanan idarəetmə sistemlərindən, maşın görmə sistemlərindən, avtomatlaşdırılmış materialdaşıma sistemlərindən və bir-birinə qoşulmuş istehsalat avadanlıqlarından istifadə edirlər.
Nəticədə, sırf təkrarlanan iş yerlərinin sayı azalır, avtomatlaşdırılmış avadanlığı quraşdıra, nasazlıqlarını aradan qaldıra, proqramlaşdıra, texniki xidmətini göstərə və optimallaşdıra bilən işçilərə tələbat artır.
sənaye avtomatlaşdırması baxımından bu fərq vacibdir. Robot texniki işlərə olan ehtiyacı aradan qaldırmır. O, əməyin istiqamətini təkrarlanan istehsalat tapşırıqlarından idarəetmə sistemləri, texniki xidmət, nasazlıqların diaqnostikası, istismara vermə və proses mühəndisliyi sahələrinə yönəldir.
Avtomatlaşdırma istehsalatda ən çox hansı iş yerlərinə təsir edir?
Avtomatlaşdırma xüsusilə tapşırıq təkrarlanan, proqnozlaşdırıla bilən və aydın müəyyən edilmiş qaydalara əsaslanan hallarda səmərəlidir. Detalların götürülüb yerləşdirilməsi, nöqtəvi qaynaq, sadə yoxlama, qablaşdırma və materialların daşınması robot sistemlərinin sabit dövr müddətləri və təkrarlana bilən nəticələr təmin edə bildiyi işlərə nümunədir.
Bu tendensiya ABŞ Əmək Statistikası Bürosunun Peşələr üzrə Məşğulluq və Əməkhaqqı Statistikası məlumatlarında da özünü göstərir. 2016-2025-ci illər arasında seçilmiş istehsalat peşələrində məşğulluq əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib. Əl ilə qablaşdırma işçiləri və dəzgahçılar ən böyük azalmaların bəzilərini yaşayıb; dəzgahçıların məşğulluğu 25%-dən çox azalıb.
Eyni zamanda, mühəndislik, nasazlıqların aradan qaldırılması və texniki problemlərin həllini tələb edən peşələr genişlənib.
Sənaye mühəndisləri, kompüter ədədi idarəetməli dəzgahların operatorları və sənaye maşınlarının mexanikləri bir çox ənənəvi istehsalat peşələrindən daha güclü məşğulluq artımı qeydə alıblar.
Əsas dəyişiklik sadəcə texnoloji əvəzlənmə deyil. Bu, tapşırıqların yenidən bölüşdürülməsidir. Avtomatlaşdırma proqnozlaşdırıla bilən işlərin daha çoxunu yerinə yetirdikcə, insanlar getdikcə daha çox istisna halların idarə olunması, optimallaşdırma, texniki xidmət və geniş texniki mühakimə tələb edən qərarlarla məşğul olurlar.
Zavod texniki getdikcə daha yüksək texniki bilik tələb edən mütəxəssisə çevrilir
İşçi qüvvəsindəki ən aydın dəyişikliklərdən biri sənaye avadanlıqlarına texniki xidmət və avtomatlaşdırma üzrə texniklərin əhəmiyyətinin artmasıdır.
Müasir istehsal xəttində PLC-lər, servo ötürücülər, dəyişən tezlikli ötürücülər, təhlükəsizlik kontrollerləri, sənaye şəbəkələri, robotlar, sensorlar, maşın görməsi avadanlığı və paylanmış giriş/çıxış modulları ola bilər. Bir komponent sıradan çıxdıqda istehsalatı bərpa etmək üçün bir neçə mühəndislik sahəsini əhatə edən biliklər tələb oluna bilər.
Məsələn, konveyerin gözlənilmədən dayanması mexaniki problem olmaya bilər. Əsas səbəb yaxınlıq sensoru, PLC girişi, şəbəkə bağlantısı, təhlükəsizlik dövrəsi, servo ötürücüsünün nasazlığı və ya yanlış ardıcıllıq məntiqi ilə bağlı ola bilər.
Məhz buna görə avtomatlaşdırma texniklərinə getdikcə daha çox mexanika, elektrik və idarəetmə sistemləri üzrə biliklərin birləşməsi lazımdır.
BLS məlumatları göstərir ki, 2016-cı ildən 2025-ci ilə qədər sənaye maşınlarının mexanikləri üzrə məşğulluq təxminən 31%, elektromexanika və mexatronika üzrə texnoloq və texniklərin məşğulluğu isə təxminən 13% artıb. Həmin dövrdə bu peşələr üzrə orta illik əməkhaqqı da xeyli yüksəlib.
Bu vəzifələr üçün mütləq dördillik mühəndislik təhsili tələb olunmur. PLC-lər, elektrik sistemləri, ölçmə cihazları, robototexnika və sənaye rabitəsi sahələrində praktiki təcrübə çox dəyərli ola bilər.
Robototexnika əvvəllər mövcud olmayan texniki xidmət işləri yaradır
Robotlaşdırılmış avtomatlaşdırma avadanlıq quraşdırıldıqdan sonra baş verənləri də dəyişir.
Ənənəvi əl ilə işləyən iş stansiyasında operatordan təkrarlanan işi yerinə yetirmək tələb oluna bilər. Avtomatlaşdırılmış hüceyrədə bu işin böyük hissəsini robot və ona aid idarəetmə avadanlığı görür, lakin hüceyrənin özü texniki aktivə çevrilir və texniki xidmət tələb edir.
Texniklər robot nasazlıqlarını diaqnostika etməli, təhlükəsizlik dayanmasından sonra sistemi bərpa etməli, giriş/çıxış siqnallarını yoxlamalı, robotun son icraedici qurğularını yoxlamalı, servo sistemlərdəki nasazlıqları aradan qaldırmalı və PLC ardıcıllıqlarını təhlil etməli ola bilərlər.
Eyni prinsip avtomatlaşdırılmış anbarlara, konveyer sistemlərinə və maşınlara xidmət tətbiqlərinə də aiddir. Sistem nə qədər çox əlaqələndirilirsə, nasazlıqların sistemli diaqnostikası bir o qədər vacib olur.
Məncə, bu, zavod avtomatlaşdırmasının ən çox diqqətdən kənarda qalan nəticələrindən biridir: avtomatlaşdırma birbaşa istehsalat işlərinin bəzilərini azaldır, eyni zamanda istehsal sisteminin texniki asılılığını artırır.
Buna görə də yüksək dərəcədə avtomatlaşdırılmış müəssisədə daha az operator, lakin avtomatlaşdırma infrastrukturunun işlək vəziyyətdə saxlanmasını bacaran daha çox ixtisaslaşmış işçi tələb oluna bilər.
Proses mühəndisləri maşınları, idarəetmə sistemlərini və istehsalatı əlaqələndirirlər
İstehsalat mühəndisinin rolu da dəyişir.
Proses mühəndisləri və avtomatlaşdırma sistemləri üzrə inteqratorlar getdikcə daha çox mexaniki proseslər, PLC proqramlaşdırması, robototexnika, maşın görməsi, istehsal məlumatları və proseslərin optimallaşdırılması sahələrində çalışırlar.
Müasir layihələrə robotun PLC ilə inteqrasiyası, PLC-nin sənaye Ethernet şəbəkəsinə qoşulması, istehsal məlumatlarının toplanması və prosesdəki dəyişkənliyin müəyyən edilməsi üçün həmin məlumatlardan istifadə daxil ola bilər.
Süni intellekt bu tendensiyanı proqnozlaşdırıcı texniki xidmət, maşın görməsi və proseslərin optimallaşdırılması kimi sahələrə də yayır. Bununla belə, süni intellekt avtomatlaşdırma mühəndisliyinə olan ehtiyacı aradan qaldırmır. Maşını anlamaq, proses dəyişənlərini müəyyən etmək, sensor məlumatlarını yoxlamaq və görünən anomaliyanın həqiqi avadanlıq problemini göstərib-göstərmədiyini müəyyən etmək yenə də kiminsə üzərinə düşür.
BLS OEWS məlumatlarına görə, 2016-2025-ci illərdə sənaye mühəndisləri arasında məşğulluq təxminən 43% artıb. Bu artım getdikcə mürəkkəbləşən istehsal sistemlərini optimallaşdırmağa artan ehtiyacı əks etdirir.
İstehsalat məlumatlara əsaslanan mühəndislik mühitinə çevrilir
Avtomatlaşdırılmış avadanlıq ənənəvi istehsal avadanlığından xeyli çox əməliyyat məlumatı yaradır.
Müasir istehsal xətti dəzgahların vəziyyətini, dövr müddətlərini, siqnalları, dayanma müddətini, qüsurlu məhsulların faizini, enerji sərfiyyatını, istehsal sayını və avadanlığın vəziyyət göstəricilərini qeydə ala bilər. Bu məlumatlar dispetçer və müəssisə sistemləri ilə əlaqələndirildikdə, istehsalat zəngin məlumat mühitinə çevrilir.
Bu, istehsalatda məlumat alimlərinə, proqram təminatı üzrə mütəxəssislərə və texnologiya peşəkarlarına tələbat yaradıb.
İstinad edilən BLS məlumatlarına görə, 2021-2025-ci illərdə istehsalat sahəsində məlumat elmi peşələri üzrə məşğulluq 171%, kompüter peşələri üzrə isə 72% artıb. Həmin dövrdə istehsalatda məlumat elmi sahəsindəki məşğulluq bütün sahələr üzrə məlumat elmi məşğulluğundan da daha sürətlə artıb.
Burada mühüm mühəndislik məqamı var: məlumat toplamaq, ondan düzgün istifadə etməklə müqayisədə asandır.
Müəssisədə minlərlə teq və milyonlarla tarixi qeyd ola bilər, lakin sensorların keyfiyyətsizliyi, adlandırmada uyğunsuzluqlar, vaxt nişanlarının olmaması və ya proses vəziyyətlərinin düzgün müəyyən edilməməsi bu məlumatlardan istifadəni çətinləşdirə bilər.
Buna görə də gələcəyin istehsalat işçi qüvvəsinə həm sənaye proseslərini, həm də rəqəmsal informasiya sistemlərini anlayan insanlar lazımdır.
Avtomatlaşdırma istehsalat bacarıqlarının dəyərini dəyişir
Əməkhaqqı məlumatları bu keçidin daha bir mühüm aspektini göstərir.
2025-ci ildə illik median əməkhaqqı sənaye mühəndisləri üçün təxminən 102.000 dollar, məlumat alimləri üçün isə 120.000 dollar olub. Dəzgahçılar, qaynaqçılar, montajçılar və dəzgah operatorları kimi ənənəvi istehsal peşələrinin bir neçəsi üzrə bu göstərici təxminən 45.000-55.000 dollar təşkil edib.
Bu, ənənəvi istehsal bacarıqlarının əhəmiyyətsizləşdiyi demək deyil. Əslində, təcrübəli dəzgahçılar, elektrikçilər, qaynaqçılar və texniki xidmət işçiləri çox vaxt proqram təminatının asanlıqla əvəz edə bilməyəcəyi praktik biliklərə malik olurlar.
Məsələ ondadır ki, avtomatlaşdırılmış fabriklərin tələb etdiyi bacarıqlar fərqlidir.
Elektrik sxemlərini, PLC diaqnostikasını, mühərrik idarəetməsini, sənaye şəbəkələrini və mexaniki sistemləri anlayan texnik avtomatlaşdırılmış müəssisədə çox vaxt yalnız əl əməyinə əsaslanan istehsalat vəzifəsində çalışan işçidən daha çox töhfə verə bilər.
Texniki işçilərə daha yüksək maaş verilməsi ümumi əmək xərclərinin mütləq artması demək deyil
Avtomatlaşdırma əmək xərclərini sadəcə aradan qaldırmaq əvəzinə, istehsalat üzrə əməkhaqqı xərclərinin tərkibini dəyişir.
Müəssisədə daha az istehsalat operatoru çalışa, amma mühəndislərə, texniklərə, proqramçılara və məlumat mütəxəssislərinə daha çox maaş verilə bilər. Buna görə də birbaşa istehsalat işçilərinin sayı azalsa belə, hər texniki işçiyə düşən orta xərc artır.
Bununla belə, istehsal həcmi arta, təkrarlanan işlərə ehtiyac isə azala bildiyindən, avtomatlaşdırma hər istehsal vahidinə düşən əmək xərclərini azalda bilər.
Avtomatlaşdırma layihələrini qiymətləndirərkən bu fərq önəmlidir.
Düzgün sual sadəcə «Bu robot neçə işçini əvəz edə bilər?» deyil.
Mühəndislik və maliyyə baxımından daha faydalı sual budur: Avtomatlaşdırılmış sistem istehsal həcmini, işlək vaxtı, keyfiyyəti, texniki xidmət tələblərini, işçi sayını, enerji istehlakını və vahid məhsulun ümumi dəyərini necə dəyişir?
Bu daha geniş hesablamalar avtomatlaşdırmanın dəyərini daha real şəkildə göstərir.
Bacarıq çatışmazlığı artıq avtomatlaşdırmaya maneə yaradır
Əsas çətinliklərdən biri işini itirmiş işçilərin həmişə yeni yaradılmış texniki vəzifələrə birbaşa keçə bilməməsidir.
Təcrübəli montaj xətti operatoru istehsal prosesini çox yaxşı anlaya bilər, lakin PLC proqramlaşdırması, sənaye şəbəkələri, servo sistemləri və ya robot proqramlaşdırması sahəsində təcrübəsi olmaya bilər.
Eyni şəkildə, güclü nəzəri biliklərə malik mühəndisin istehsal maşınındakı nasazlıqları aradan qaldırmaqda səmərəli olmaq üçün xeyli praktiki təcrübə qazanması tələb oluna bilər.
Bu, ənənəvi istehsalat işçi qüvvəsində mövcud olan bacarıqlarla getdikcə daha çox avtomatlaşdırılan müəssisələrin tələb etdiyi bacarıqlar arasında boşluq yaradır.
Buna görə də istehsalçılara işə qəbul strategiyalarından daha artığı lazımdır. Onlara strukturlaşdırılmış təlim yolları lazımdır.
İcma kolleclərinin, texniki məktəblərin, avadanlıq istehsalçılarının, sistem inteqratorlarının və istehsalçıların özlərinin real sənaye avadanlıqları ilə işləyə bilən texniklərin yetişdirilməsində rolu var.
Ən dəyərli işçilər bir neçə sahədə çalışmağı bacaracaqlar
Gələcəyin istehsalat texniki getdikcə daha çox bir neçə mühəndislik sahəsinin kəsişməsində çalışacaq.
Təkcə elektrik bilikləri kifayət etməyə bilər. Təkcə mexaniki biliklər kifayət etməyə bilər. Təkcə PLC proqramlaşdırması kifayət etməyə bilər.
Ən faydalı bacarıq birləşməsinə elektrik avadanlıqlarında nasazlıqların aradan qaldırılması, PLC-lər, robototexnika, hərəkətə nəzarət, ölçü cihazları, sənaye şəbəkələri, maşın təhlükəsizliyi, HMI sistemləri və məlumatların təhlili daxil ola bilər.
Bu, hər texnikin proqram mühəndisinə çevrilməli olduğu demək deyil.
Əksinə, işçi qüvvəsinə avtomatlaşdırılmış istehsal sisteminin müxtəlif qatlarının qarşılıqlı əlaqəsini anlayan daha çox insan lazımdır.
Fiziki maşınla onun idarəetmə arxitekturası arasında keçid etmək bacarığı getdikcə daha dəyərli olur.
Avtomatlaşdırma vəzifə adlarından daha çox uyğunlaşma qabiliyyətini dəyərləndirəcək
İstehsalatda avtomatlaşdırmaya “operator vəzifələrindən” “mühəndis vəzifələrinə” sadə keçid kimi baxmaq olmaz.
İstehsalat operatorları fəaliyyətlərini davam etdirəcəklər, lakin onların vəzifələrinə avtomatlaşdırılmış istehsal hüceyrələri ilə qarşılıqlı əlaqə, avadanlığın vəziyyətinə nəzarət, xəbərdarlıqlara cavab vermə və nasazlıqlardan sonra bərpa üçün əsas prosedurları yerinə yetirmə getdikcə daha çox daxil ola bilər.
Texniklər proqram təminatı və şəbəkələrlə daha sıx işləyəcəklər. Mühəndislər istehsal məlumatları ilə daha yaxından işləyəcəklər. Məlumat üzrə mütəxəssislər fiziki istehsal proseslərini daha yaxşı anlamalı olacaqlar.
Bu peşələr arasındakı sərhədlər getdikcə daha az sərt olur.
Sənaye avtomatlaşdırması baxımından ən güclü işçi qüvvəsi mütləq ən çox diplomu olanlardan ibarət deyil. Əsas odur ki, yeni idarəetmə arxitekturalarını öyrənə, tanımadığı avadanlıqdakı nasazlığı müəyyənləşdirə və istehsal texnologiyası dəyişdikcə uyğunlaşa bilsin.
İstehsalatda gələcək üstünlük insanlardan və avtomatlaşdırmadan birgə istifadə etməklə əldə olunacaq
Avtomatlaşdırma istehsalatda məşğulluğu dəyişir, lakin daha böyük dəyişiklik işçi qüvvəsinin texniki tərkibində baş verir.
Təkrarlanan işləri getdikcə daha çox maşınlar görür, insanlar isə mühəndislik, texniki xidmət, nasazlıqların aradan qaldırılması, optimallaşdırma və məlumatlara əsaslanan qərarların qəbulu sahələrində daha çox məsuliyyət daşıyırlar.
Çətinlik ondadır ki, avtomatlaşdırma avadanlığını çox vaxt texniki işçi heyətini yetişdirməkdən daha tez əldə etmək mümkündür.
Bu bacarıq çatışmazlığını təlimlər, şagirdlik proqramları, müxtəlif funksiyaları əhatə edən texniki inkişaf və praktiki avtomatlaşdırma təhsili ilə aradan qaldıran istehsalçılar getdikcə mürəkkəbləşən istehsal mühitlərinə daha yaxşı hazır olacaqlar.
Gələcəyin fabriki sadəcə daha çox robotdan ibarət olmayacaq. Burada robotun niyə dayandığını, PLC-nin nə etdiyini, prosesin necə işləməli olduğunu və istehsal məlumatlarının nə göstərdiyini anlayan insanlara ehtiyac olacaq.
İnsanların texniki bacarıqları avtomatlaşdırılmış istehsal sisteminin ən vacib komponentlərindən biri olaraq qalacaq.
